close
تبلیغات در اینترنت
خرید دامنه
ادبیات فارسی را پاس بداریم

zabankohan

<-PostAuthor->

zabankohan

http://zabankohan.rozblog.com/

ادبیات فارسی را پاس بداریم

اطلاعاتی از ساختمان کلمات(مشتق)

ادبیات فارسی را پاس بداریم

<-BlogAbout-> بگذر از میان علم البته با علم

ادبیات فارسی را پاس بداریم

 
کاربر مهمان، خوش آمديد!   امروز  
 
فهرست اصلی
لینکهای سریع
صفحه اول
آرشیو
ایمیل
موضوعات





آرشیو مطالب

لینکستان
آرشیو تماس با ما


اطلاعاتی از ساختمان کلمات(مشتق)

نویسنده:محمد مهدی کرد

مشتق:

 

به بعضی از کلمات ( اسم ، صفت ،قید )که در ساختار آن ها بن ماضی یا بن مضارع به کار رفته است

 رفتار      رفت ( بن ماضی ) + ار

یا همه ی اسم هایی که دارای و ند با شند اسم مـشتـق گویند .    دندانه   داندان + ه ( وند = به مانند دندان )

نکته :

همه ی کلمه های مشتق یک کلمه ی غیر ساده ( مرکب ) هستند . در حالی که هر کلمه ی غیر ساده مشتق نیست

کارخانه  دیده ( در مثال مورد نظر کلمه ی کارخانه مشتق نیست .)

و ند ها

و ند ها یعنی پیشو ند ها ، میانو ند ها و پسو ند ها ، واژک هایی هستند که به ترتیب در اول یا  وسط  یا آخر تک واژ ه ها یا واژه ها می آیند ومفهوم جدیدی به آن ها نمی بخشد بلکه د ر مواردی  طبقه دستوری آن ها عوض می کنند ، یعنی از طبقه ای به  طبقه ی

دیگر می برند . مثلا ( با ) که بر سر ( اسم ) می اید ، آن را تبدیل به ( صفت ) می کند با ادب.

تکواژ : کوچک ترین واحد معنا دار زبان است ؛

نکته :  وند های میانوند مشتق نمی سازند ،چرا که میانوند ها در میان دو یا چند تکواژ قرار می گیرند  و مشتق -  مرکب می سازند .

 

تکواژها یی که مشتق نمی سازند عبارتند از : 

-  نشانه های جمع  ( ها  ،  ان  و  ی نکره ) ؛  آدم ها  ،  معلمان، ( ی )   کتابی خریدم

-  تر  و   ترین  در آخر صفت و قید  ؛  خوب تر  ،   بالا ترین 

-  پیشوند های  صرفی ؛  بـ  ،  می  و  نـ

- شناسه های فعل  ماضی و مضارع فرقی نمی کند . 

-  ضمائر شخصی متصل که به اسم می چسبند . ـ م ،ـ ت ، ـ ش ، ـ تان  ، ـ تان ، ـ شان .

-  فعل های کمکی در ماضی نقلی    ام ،  ای  ،  است ،  ایم  ، اید  ، اند  .

-  نشا نه ی صفّت مفعولی  ( ه )   خورده  نشا نه ی صفت مفعو لی در این جا آن نشانه ای است که در ساخت بعضی از فعل ها مثل : ماضی نقلی ، بعید و التزامی و ... به کار می رود. 

 

نکته: باید توجّه داشت که اگر این ( ه ) جزء ساختمان فعل نباشد تکواژ اشتقاقی خواهد بود یعنی مشتق می سازد . او دید ه ی روشنی دارد ( ه ) و ند اشتقاقی است .

نکته  :    وند های تصریفی تغییری در ساختمان کلمه ایجاد نمی کنند و به این خاطر مشتق نمی سازد .

ی نکره ، ها و ان جمع ، شناسه ، پیشوند های حرفی  بـ  ،  نـ  ،  می  و ...

برای تـسریع و تسهـیل در یادگیری ، لازم دیدیـم مهم ترین  پیشوند ها و پسوند ها را براساس کاربرد ان ها، معّرفی کنیم . پیشوند ها : پیشوند های معروف و کاربرد های ان ها به قرار زیر است :

پسوند

1-  بــ ؛   که بر چند گونه است :

الف -  در اول اسم می اید ،  که صفّت مشتق می سازد :   بــ + خرد     بـخرد  ،  بــ + نام    بنـام

ب  - در اول اسم می اید و اسم مشتق می سازد: ب  +  دست       بدست = ( وجب ) 

2 -  با ؛  بر سر اسم می اید و صفت مشتق می سازد :  با +  هنر   باهـنر  با + ادب   با ادب

 

3  - بی ؛   پیشوند نفی است و بر سر کلمه های زیر می اید و صفت می سازد :

 بیگناه    ،  بی هنر  و   بی استعداد  

    

4 -  نا ؛ بر چند گونه است :                                                                                 

الف  :   پیشوند نفی است و با اسم صفت می سازد .  نا سپاس و  نا امید

ب :  پیشوند نفی است و با صفت ، صفت می سازد  . نادرست ،  ناکام  ، نا پدری  ، نا تنی

ج  :   پیشوند نفی است نا با بن فعل صفت می سازد  .   نا شناس ، نا دان   

 

5-  در  ؛   مانند  :   در گیر     ،  در هم  

 

6-  فرو ؛   مانند  :  فروتن    ،   فرومایه      ،    فرو دست

 

پسوند  :  پسوند های معرو ف به قرار زیر می باشد :

1-  ا ؛   این پسوند در موارد متعّدد به کار می رود که به قرار زیر می باشد :

 

الف )  به اخر صفت می پیوندد  ومشتق می سازد :    پهن +  ا    پهنا  ،   گرم  +  ا    گرمــا

ب )  به اخر بن مضارع می پیوندد و مشتق می سازد :  دان  + ا   دانا   ،   بین  +  ا    بـینا

 

2  -  ـا ر  ؛  در موارد زیر مشتق می سازد :

الف )  به اخر بن ماضی می پیوندد و مشتق می سازد  :

  دید + ار  دیدار     گفت  + ار  گفتار

ب )   به اخر بن ماضی برخی از فعل ها و صفات  می پیوندد و مشتق می سازد :

خرید   +  ار  خریدار   ،   گرفت  +  ار  گرفتار   ،   مرد  +   ار     مردار  ،  پدید  +  ار     پدیدار

 

 3- ـاک ؛  به بن مضارع می پیوندد و مشتق می سازد :

خور+اک  خوراک، پوش+اک پوشاک

 

4-  ان ؛ مهم ترین کاربرد  ( ان )                                                                                

الف )  در اخر بن مضارع می آید و مشتق می سازد :   لغز  + ان   لغزان   ،   رو  + ان     روان

ب  )   برای نسبت پدری یا نیایی به کار می رود و مشتق می سازد :     با بک + ان   با بکان

ج   )  برای قید زمان استفاده می شود   :     با مداد + ان     با مدادان   

د  )   برای نسبت  به مکان و قبیله استفاده می شود :       خاوران    ،   گیلان   ،     چناران

5 -  ـا نه ؛  ما  نند  :    دیـوا نه  ،  صبـحا نه   ،   ما ها نه   ،  مردانه 

 

 6-  ـا نی ؛  ما نند :     روحا نی   ،  نورانی    ،  جسما نی

 

7-   بان   ؛  ما نند  :    باغبان    ،  نگهبان 

 

8-  دان  ؛  ما نند :     قلم دان   ،  آتشدان    

 

9- سا ر ؛  ما نند :   کو هسا ر   ،   گرگسار    ،   نگو نسار   ،   شر مسار

 

10– ستان ؛ مانند :   بو ستان     ،     هنر ستان

 

11- گین  ؛  مانند    غمگین   ،  شرمگین

 

12 – ور    ؛  مانند      هنر ور ،  دانشور

 

13  - چه  ؛     مانند  قالیچه   ،   کتا بچه

 

14-  ـَ ک  ؛   ما  نند  :  مر غـک (  برای تصغیر ) مردک   ( برای تحقیر و توهین )  ،  طفلک

 ( برای تحبیب و ترحم )  ،   عـــروسـک ( برای تشبیه )  ،  ناخنک وسنگک   ( برای نسبت )  ،   سرخک وگرمک  ( برای ساختن صفت )

 

15  -ِ  ؛  یعنی کسره ( و یا در بعضی لهجه ها -َ فتحه ) که با حرف ( ه) نشان داده می شود و معمولا آن را« های بیان حرکت»می نامند و در موارد زیر به عنوان مشتق به کار می رود:

نا له ، گریه  ،   ستیزه  ( اسم مصدر )   ماله  ،  گیره  ( اسم آلت )   دندانه ، گردنه ( تشبیه) زرده ، سده ، سبزه  (  صفت ) و ...    به کار می رود.

 

.16  -ی ؛  این پسوند دارای اقسام مختلفی است که مشتق می سازند  . معـروفترین ان ها عبارتند از :

 -  نسبت به پدر و نیا  :   محمودی ،  حسینی 

 - نسبت و اتصّاف    :    هنری

 - نسبت و فاعلّیت  :  جنگی  ، فدایی 

 - نسبت و رنگ  :  شیری  ،  اسمانی ( چون اسمان ر ابه خاطر استعمال زیاد ساده می پنداریم،هر چند که از اس + مان به معنای ( اس مانند) ساخته شده است .

- صفت نسبی می سازند  :   راز ی  ،  تهرانی  ،  هفتگی 

- نشا نه ی لیاقت  :    دیدنی   ،   خوردنی

نویسنده:محمد مهدی کرد

محمد مهدی کرد دوشنبه 28 بهمن 1392  نظر بدهید!

آخرین مطالب ارسالی
معرفی اشخاص و آثار مربوط به آنها
( انواع شعر از لحاظ شکل )
دانلود دیوان اشعار شاعران ایران زمین
دستور زبان فارسی (انواع فعل)
گزیده‌های از دست نوشته‌های چاپ نشده زنده یاد "امیرحسین فردی"
نقد نظریه نمادین در باب زبان وحی در آخرین شماره از فصل نامه «الهیات و حقوق»
ارزو ها
حاجی آقا - صادق هدایت/معرفی کتاب
مستزاد چیست؟
قطعه چیست؟
درباره وب
زبان فارسی، زبان مادری برای همه ی مردم ایران زمین

آمار کاربران
 
چه کسانی به ما لینک دادند؟

نوسندگان

لینک دوستان

بخش ویژه

صفحه اصلي  |  آرشیو |  لینکستان  |  تماس با ما |  طراح قالب